Меню
16+

Газета «Аха», издается с 13 июля 1944 года

03.06.2022 16:10 Пятница
Категория:
Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Сэрэгшэдэймнай Хии Морид хиидхүүлэгдээ

Автор: Елена Ринчинова, ажалай ветеран

Ахын 13 хада бурхадай ахалагшань болохо

Арьяа Баала шүтөөнтэй,

Гомбо Махагал Сахюусатай

Хаан Уула Хайрхан.

Ахаяа эхииень hахиха,

Урда зүгhөөнь хатуу шэрүүниие оруулагшагүй,

Нара зүб хараhан Нүхэн-Дабаан барисатай,

Мүнхэ саhан hуудалтай Бүрин Хаан алдартай,

Хүбсэгэл далай hүлдэтэй

Аха баян дайда!

Ахымнай аймаг Зүүн Саяанай эгээ үндэр Мүнхэ hарьдагай (Мунку Сардык) саада тээ Аха мүрэнэй эхиндэ оршодог үндэр хадалиг, хатуу шэрүүн байгаалиин уларилтай, үзэсхэлэн гоё баян дэлгэр, хүбшэ тайгаар бүрхөөгдэhэн, үндэр хабсагай хада уулануудтай, арюун шааяатай хүсэтэй гол горхонуудтай, олон янзын эм домтой аршаан булагуудаар, ургамалнуудаар баян, хатуу шэрүүн уларилтай дайда мүн.

Иимэ хатуу шэрүүн байгаалиин уларилтай шэмэрүүн эрхэ байдалда манай элинсэг хулинсагуудай тэсэжэ hууhаниинь гайхалтай.

Ахын аймагай газар дайда дунда зэргээр 25000 кв.км, Аха мүрэнэй урасхалайнь утань 180-200 км болодог.

Ахын аймаг hаяын саг болотор машинаар ябаха харгын гараагүй байхада, самоледой ниидэхэгүй байhан сагта ехын газартай холбоо хэхэдэ хүндэ байhаниинь мэдээжэ. Урда сагта Нүхэн Дабаагаар хада уулаар морин унаагаар ябажа, Мон тосхонhоо Ахын аймагай центр Орлиг тосхон хүрэтэр 4-5 хоногой туршада ябагдаха саг болодог hэн.

Морин унаа унажа үзөөгүй Аха нютаг руу эльгээгдэhэн илангаяа ород эхэнэрнүүдтэ (медигүүд, багшанар) ород хэлэ мэдэхэгүй Ахын зонтой ажаллахадань, ехэ хүндэ хүшэр байгаа.

Ахын аймаг үбэлэй сагта уhан голой хүрэхэдэ эд бараагаа, эдихэ хоолоо, почтоёо мүльhэн харгыгаар зөөдэг байһан. Мон тосхонhоо Тэмээлиг соогуур Эрхүү мүрэнэй мүльhөөр үгсэжэ, Сусараар Ахаяа эхиндэ хүрэжэ, Аха голоо уруудажа шаргатай олон морин унаагаар зөөдэг hэн. Бүхы колхозуудhаа хамта дээрээ 300-аад ашаа зөөдэг морид хабаададаг байгаа. Энэ ажалда Ахымнай олон тоото эрэшүүл ба эхэнэрнүүд, үтэлhэн залуугүй хабаададаг hэн.

Эрэшүүлдэ, нэгэ хүндэ, табаад тээбэритэй морид, эхэнэрнүүд гурбаад шаргатай моридые абажа ябадаг hэн. Харгыдаа зимовьенуудта-Эшүүнтэдэ, Жоходо, Боксондо оройтоходоо хоножо, эндээ моридоо эдеэлүүлжэ, амаруулжа, шаргануудаа мулталжа, ябахадаа баhа тэрэ олон моридоо шаргадаа хүллэхэ хатуу ажал хэжэ ябаад ха юм даа! Үбэлэй янгинама хүйтэндэ ехэ hайб уhанда унажа, эсэхэ сусахагүйгөөр ажаллажа, олон хоногой туршада сэбдэг хүйтэн hарьдагай оройдо хонон үнжэн, хүлдэжэ дааража ябадаг байhаниинь үльгэр түүхэдэл hанагдана.

Ум Маани Бадмээ Хум!

1930 онуудаар телефоной утаhан татагдажа, 1936-38 онуудаар аймаг дотороо телефоноор хөөрэлдэхэ аргатай болоhон байна.

Мүнөө сагта, 2022 ондо, Нүхэн Дабаан хүрэтэр харгыдамнай телефоной линиин столбнууд проводаатаяа бүрин бүтэн зандаа hуужа байна. Тэрэ сагта хуу ябаган гарай хүсөөр хэгдэhэн ажал!!! Бэрхэл ажалша зонууд байгаал даа, гайхамаар!!!

1958-59 онуудаар Хадата Аха нютагтамнай машина ЗИС-5, ДТ-54, ДТ-75 гэhэн түхэлэй тракторнууд бии болоо. Тиигэжэ түрүүшын машинанууд Ахынгаа тэрэл хуушан морин шаргын харгыгаар уруудан үгсэн ашаагаа зөөжэ эхилээ.

1957-58 ондо Аха нютагтамнай морин шаргаар ашаан зөөгдэхэёо болиhон байна. Эндэhээ эхилжэ нютагаймнай хүбүүд галта тэргын жолоодо булта шахуу Түнхэнэй СПТУ-да hуража эхилээ. Нэрлэбэл, Шагдуров Федор Бандынович, Самбу Жапович Манханов, Буда Жанчипович Унжуев, Шүлтэм Лопсонович Гомбоев...

Түрүүшын шофер Иванов Базар-Сада Аюшеевич (1916 ондо түрэhэн Бүрэнголой хүн) 1945 оной майн 25-да дайнhаа бусахадаа жолоошоной үнэмшэлгэтэй ерэhэн байна. Түргэн унаагаараа аймагтаа, колхоздоо ашаагаа зөөжэ яhала ехэ ажал хэhэн байха. «Машина военная, шофер боевой» — гэhэн суута зугаа ябадаг hэн.

Мүнөө үеын залуушуул хүнгэн гоё машинануудаар hайн харгыгаар үтэр түргэн Улаан-Yдэ хүрөөд ерэнэ. Гоел саг болоол даа!

Тэрэ сагта үдэрөөр Мон тосхон хүрэхэ гээшэ ехэтэ асуудал байгаа…

Гал түмэр унаанай харгы гараагүй байха сагта, Сагаан Эрхүү голой адагһаа хада хабсагайтай үндэр дабаа (Нүхэн Дабаан) морёороо дабажа ябахада, харгын хажуу тээ 15-16 метр үндэр дээрэ хадын байсые ходоро гараһан хоёр метр шахуу үргэнтэй нүхэн байдаг. Энэ нүхэн доро хоёр багашаг нүхэн агытай (грот), манай таабайнар эндэһээ жэжэ шулуу шоройтойнь, һахюуса болгожо бэедээ абажа, дайн дажараа даралсахаа ошодог байһан. Нүхэн Дабаан хайрхан бузар муухай юумые хойто зүгһөөнь табингүй, урда зүгһөөнь Аха һайхан дайдаруу оруулангүй халхалан байха түүхэ домогынь ехэл бэлэй. Нүхэн Дабаан — «Священные врата» Далайн уһанай нюруунай хэмжээнһээ 2000м үндэр дээрэ оршодог. Энэ дабаанай ябаган харгын утань Нүхэн Дабаан хүрэтэр 5-6 км болохо, хоёр час үлүүтэй саг соо дабажа гарадаг.

2022 оной майн нэгэнэй үдэр, буряадаар зунай эхин түрүүшын могой, Будда Бурханай мүндэлһэн буянта hарын шэнын нэгэнэй үдэр манай Аха нютагай сэрэгшэ хүбүүдэй түрэлхид, Росси гүрэнэй, Буряад уласай, Үбэр-Байгалай хизаарай сэрэгшэдэй гэрээрхид олоор хамhалсажа, Будда Бурханай түрэhэн тоонто Непал орондо захин байжа, олон ном судар, тарни, оролсоhон гурбан алтан hайхан хүрдэ Буддын Заншалта Сангхын Ахын дасанда бэлэг болгон үргөө.

Энэ гурбан алтан hайхан хүрдэ соо бүхы дэлхэйн арад зоной, тэрээн соо Росси гүрэмнай, Буряад оромнай энхэ амгалан, эб найрамдал, элүүр энхэ ажаhуухын түлөө ехэ номууд оруулагдаhан болоно. Манай сэрэгшэд хүбүүдэй Эсэгэ Ороной түлөө эрэлхэг зоригтойгоор тэмсэжэ байhаниинь булта ойлгонобди. Сэрэгшэдэй гэртэхид, түрэлхидынь, аха дүүнэрынь, элинсэг хулинсагынгаа угай заншал сахин Аха нютагай 13 хада бурхадта, Гомбо сахюусанда олон зоной hайн буян hанажа, мүргэжэ, үргэл хэжэ даадхажа байхада ехэ хүсэтэй, бүтэсэтэй байдаг. Манай сэрэгшэдэй түрэлхидэй буянгаар, Бурханай номын эди шэдеэр, хада бурхадай абаралаар сэрэгшэд хүбүүднай хуу барандаа амар мэндэ нютагтаа ерэхэ гэжэ бултадаа найдаад, гурбан алтан хүрдэнүүдээ Ахын аймагай Орлигой «Ламажабдойлин» дасанайнгаа хажууда тодхожо, хүсэндэнь оруулагдахыень хэлсээ.

Энэ үдэр Улаан-Үдэ хотоhоо олон зон сугларжа Якути, Ага, Баргузин мүн Буряадай бэшэшье аймагуудhаа, Аха, Түнхэнhөө Ахын аймагай шэрээтэ Готовын Баяр ламбагай түрүүтэй олон зоной шүтөөнөөр Нүхэн Дабаан Хайрхандаа гаража, хэрэ угһаа манай хонгоодор угтай буряад — монголшууд, һоёд — уряанхайнууд мүргэжэ байһан Ахын 13 хада бурхад соо хүндэтэй байра эзэлдэг, Түнхэнэй Табан Хүшэтэн соо оролсодог Үндэр Бүрэн Хаан. Аха, Түнхэн, Монгол, Захааминаа дүрбэн зүг тээшээ оройлон харалсажа һууһан Үндэр Бүрэн Хаан Хайрханда, Ахынгаа олон хада бурхадта зальбаржа, ехэ бурхан багшын номууд уншагдажа, амгалан тэнюун байдал түргэн тогтохыень Хада бурхадhаань үршөөл гуйжа мүргэбэд. Манай мүргэгшэд Ахын 13 хада бурхадай эхин болохо Үндэр Бүрэн Хаан шүтөөндөө хониной төөлэй, зөөхэй, юһэн сагаан эдеэн (үхэрэй сүү, тараг, аарса, сүсгэй (сметана), хүрэнгэ, шара тоһон, үрмэһэн, биһалаг, аарюул). 13 янзын таряанай орооһод, сэржэмэй зутараан сай, тогооной архи, янза бүриин алим жэмэс (фрукты), амтатай эдеэнэй дээжэнүүд, 9 эрдэни: — газарай алтан, мүнгэн, улаан шүрэ, номин шулуун (лазурит), газарай зэд (медь), эрчин тана (перламутр), ган түмэр (булад түмэр), оюун эрдэни (бирюза) тахилдаа табижа, һангаа бааюулжа, сэржэмээ үргэжэ хүндэлбэд. Орон хангайн эзэд дайнда ябаhан бүхы хүбүүдыемнай орой дээрэhээнь хаража, хамгаалжа, буугай hомонhоо зайсуулан хүреэлэн абажа, амиды мэндэ дайгаа даража, түрэhэн нютагтаа, абынгаа сэргэдэ, эжы абадаа, инаг нүхэртөө, гэр бүлэдөө, үри хүүгэдтээ бусажа ерэхыень сэрэгшэдыемнай дайнhаа хамгаалха Хии Моридые, мүн Сагаан Шүхэртын Хии Морид хиидхүүлэгдээ.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда ошоходоо манай таабайнар Бүрин Хаан Хайрханай Нүхэн Дабаан Хайрханда һангаа табижа, хада бурхадаа дурдажа, сэржэмээ үргэжэ, ами наһаяа даадхажа ошодог байһан.

«Бүгэды диилэхэ Бүрэн Хаан,

Бүгэды эзэлхэ Бүрин Хаан...»

Сэрэгшэд хүбүүдэйнгээ амар мэндэ, элүүр энхэ ябахыень ехэ хэрэг бүтээжэ, хүн зондоо туһаа хүргэжэ байдаг Ахын аймагай Орлигой дасанай шэрээтэ Готовын Баяр ламбагайдаа доро дохин бүхы зоной зүгhөө ехэ баяр баясхалан хүргэнэбди!

Дайнда байhан хүбүүдыемнай дэлхэйн түмэн бурхад эрдэни мэтэ баатарнуудыемнай элүүр энхэ түргэн гэртэнь бусаагыт!!!

УМ МААНИ БАДМЭЭ ХУМ!

УМ А ХУМ…

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи.